به بزرگترین دانشنامه مالی فارسی خوش آمدید

مدیریت ریسک

24 شهر

مدیریت ریسک

مدیریت ریسک چیست؟

در دنیای مالی، مدیریت ریسک فرایند شناسایی، تحلیل و پذیرش یا کاهش عدم اطمینان در تصمیمات سرمایه‌گذاری است. اساساً، مدیریت ریسک زمانی رخ می‌دهد که یک سرمایه‌گذار یا مدیر صندوق تلاش می‌کند تا احتمال بالقوه زیان‌های سرمایه‌گذاری را تعیین کند و سپس با اقدامات سرمایه‌گذاری و تحمل خطر، اقدام مناسب را انجام دهد.

مدیریت ریسک

مدیریت ریسک در همه جای جهان مالی اتفاق می‌افتد. مدیریت ریسک زمان خرید اوراق بدهی دولتی محافظه‌کارانه نسبت به اوراق سهامِ پر ریسک اتفاق می‌افتد، در زمان سواپ نرخ ارز رخ می‌دهد (بخوانید؛ نگاهی عمیق به بازار مبادله یا Swap)، در زمان پرداخت وام از سوی بانک اتفاق می‌افتد. کارگزاران سهام از گزینه‌هایی مثل حق اختیار و بازار مبادلات آتی و مدیران پول از سبد سهام و تنوع در سرمایه‌گذاری استفاده می‌کنند تا بتوانند اثرات ریسک را کاهش دهند و آن را مدیریت کنند. (همچنین بخوانید؛ ریسک سیستماتک چیست؟).

ریسک: خوب، بد، ضروری

ما تمایل داریم با دیدگاه منفی به ریسک نگاه کنیم. بااین‌حال در دنیای سرمایه‌گذاری، ریسک وابسته به کارایی است.

یک تعریف پرکاربرد از ریسک سرمایه‌گذاری عبارت است از میزان انحراف از نتیجه مورد انتظار. ما می‌توانیم این انحراف را در شرایط مطلق یا نسبت به چیز دیگری مانند شاخص بازار بیان کنیم. این میزان انحراف می‌تواند مثبت یا منفی باشد (بدون درد، رنج میسر نمی‌شود). برای دستیابی به بازده بالاتر در بلندمدت شما باید ریسک را به شکل نوسانات در کوتاه‌مدت بپذیرید. میزان نوسانات به آستانه تحمل ریسک شما بستگی دارد، که نشان‌دهنده ظرفیت پذیرش نوسانات در شرایط مالی خاص و میزان تمایل به پذیرش آن است، همچنین باید میزان تحمل روحی شما در فشارهای ایجادشده توسط نوسانات در نظر گرفته شود.

سرمایه‌گذاران چگونه ریسک را اندازه می‌گیرند؟

سرمایه‌گذاران از روش‌های مختلف اقدام به مشخص کردن ریسک می‌کنند. یکی از معیارهای ریسک مطلق که همواره استفاده می‌شود میزان انحراف استاندارد است، که یک مقیاس آماری برای اندازه‌گیری میزان پراکندگی در اطراف مقدار میانی است. به میانگین بازده سرمایه‌گذاری نگاه و سپس انحراف استاندارد خود را در مدت‌زمان مشابه پیدا می‌کنید. توزیع نرمال (منحنی آشنای زنگوله‌ای) نشان می‌دهد که بازده سرمایه‌گذاری به‌احتمال‌زیاد یک انحراف استاندارد از میانگین ۶۷% زمان و دو انحراف استاندارد از میانگین استاندارد ۹۵% زمان است. این به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا ریسک را به‌صورت عددی بیان کنند. اگر آنها باور کنند که عدد ریسک را می‌توانند تحمل کنند پس می‌توانند به لحاظ مالی و احساسی وارد موقعیت سرمایه‌گذاری شوند.

ریسک و روانشناسی

درحالی‌که این اطلاعات می‌تواند مفید باشد اما به‌طور کامل به نگرانی‌های ریسک سرمایه‌گذار اشاره نمی‌کند. حوزه مالی رفتاری یک عنصر مهم برای معادله ریسک است. در زبان تئوری، حوزه مالی رفتاری معرفی‌شده توسط Amos Tversky و Daniel Kahneman در سال  ۱۹۷۹ بیان شده؛ معامله گران از ضرر و زیان بیزار هستند، آنها وزن بیشتری را در مورد درد و رنج از دست دادن پول به نسبت شادی کسب سود به احساساتشان تخصیص می‌دهند. (همچنین بخوانید؛ مقدمه‌ای بر مبحث مالی رفتاری).

اغلب سرمایه‌گذاران به دنبال انحراف واقعی بازده از اهداف مالی خود هستند اما چگونه اتفاقاً بد در دامنه سمت چپ توزیع نرمال کنترل شود که باعث زیان مالی نشود؟ ارزش در معرض ریسک یا Var- Value at Risk تلاش می‌کند تا به این سؤال پاسخ دهد. ایده VaR مبتنی بر مقدار از دست دادن احتمالی سرمایه با یک سطح اطمینان مشخص در یک دوره زمانی معلوم است. به‌طور مثال برای بیان VaR می‌توان به نمونه زیر اشاره کرد: با سطح اطمینان ۹۵ درصد، بیشترین میزان از دست دادن ۱۰۰۰ واحد پولی در افق سرمایه‌گذاری ۲ ساله ۲۰۰ واحد پولی است. سطح اطمینان یک بیانیه احتمالی بر اساس ویژگی‌های آماری سرمایه‌گذاری و شکل منحنی توزیع آن است.

البته حتی VaR هم تضمین نمی‌کند که در ۵% از زمان زیان احتمالی بیشتر شود. تجربه نشان داده است که حوادث ناگوار در دنیای مالی همواره می‌تواند رخ دهد.

ریسک: فعال و غیرفعال است

یکی دیگر از ریسک‌های دیگر که بر گرایش‌های رفتاری تمرکز دارد کاهش بازده است، به زمان‌هایی اشاره دارد که در آن قیمت سهام نسبت به روند صعودی قبلی در ناحیه پایین‌تر و با بازده کمتری قرارگرفته است. در اندازه‌گیری این ریسک به سه مورداشاره می‌کنیم: میزان وسعت دوره منفی، مدت‌زمان دوره منفی و فرکانس آن (هرچند بار رخ می‌دهد).

برای مثال ما همیشه می‌خواهیم بدانیم بازار (شاخص بازار) چقدر ریسکی است. برای این منظور می‌توان از شاخص بتا (ریسک بازار) که بر اساس ویژگی آماری کوواریانس است، بهره برد. هرچه بتا بزرگ‌تر از ۱ باشد به این معنا است که ریسک سهام از کل بازار بیشتر است و بلعکس. (همچنین دانود کنید؛ مدل محاسب شاخص بتا).

بتا به ما کمک می‌کند تا مفاهیم ریسک منفعل و فعال را درک کنیم. نمودار زیر یک سری زمانی بازده (هر نقطه داده با برچسب “+”) را برای یک سبد سهام با بازده R(p) در مقایسه با بازده بازار R(m) نشان می‌دهد. بازده‌ها به‌صورت نقدی تنظیم می‌شوند، بنابراین نقطه‌ای که x و y محور تقسیم می‌شود، معادل بازده نقدی است. رسم یک خط مناسب از طریق داده‌ها به ما اجازه می‌دهد تا مقدار ریسک منفعل (بتا) و ریسک فعال (آلفا) را تعیین کنیم.

گرادیان خط رسم شده همان مقدار بتا است. به‌عنوان‌مثال، گرادیان ۱ نشان می‌دهد که برای هر واحد افزایش بازده بازار، بازده سبد سهام نیز مقدار یک واحد افزایش می‌یابد. مدیر یا مهندس مالی می‌تواند با استراتژی مدیریت غیرفعال بازده سبد سهام را با افزایش بیشتر ریسک بازار (بتا بزرگ‌تر از ۱) افزایش دهد و یا با کاهش بتای سبد سهام میزان بازده را کاهش دهد.

تأثیر سایر عوامل

اگر سطح ریسک بازار یا ریسک سیستماتیک تنها عامل تأثیرگذار بود، پس بازده سبد همواره برابر با بتا تنظیم‌شده بازده بازار است (همچنین بخوانید؛ ریسک سیستماتیک چیست؟). البته این به این معنی نیست که بازده به دلیل تعدادی از عواملی که به ریسک بازار وابسته نیستند متفاوت است. مدیران سرمایه‌گذاری که از یک استراتژی فعال پیروی می‌کنند ریسک‌های بیشتری را برای به دست آوردن بازده بیشتر از میانگین بازار قبول می‌کنند. استراتژی فعال شامل انتخاب سهام، تحلیل فاندامنتال و تحلیل چارتی است. (همچنین بخوانید؛ تحلیل مناسب برای سرمایه‌گذاری بلندمدت در بورس).

مدیران فعال در حال شکار آلفا هستند، اندازه‌گیری بازده بیش‌ازحد. در مثال شکل فوق، آلفا میزان بازده سبد سهام است که توسط بتا توضیح داده نشده بود و بافاصله بین تقاطع محورهای X و Y نشان داده‌شده که می‌تواند منفی هم باشد. برای نشان دادن تلاش مدیران فعال برای کسب بازده بالاتر از عملکرد بازار، مقدار آلفا در دامنه منفی تا مثبت نشان داده می‌شود. به‌عنوان‌مثال یک مدیر ممکن است فکر کند بخش پتروشیمی رشد می‌کند و بیشتر وزن سبد را به سهام شرکت‌های پتروشیمی اختصاص می‌دهد. اگر تحولات غیرمنتظره اقتصادی موجب شود که سهام پتروشیمی به‌شدت افت کند، مدیر احتمالاً زیرمجموعه ریسک آلفا قرار خواهد گرفت.

قیمت ریسک

به‌طورکلی هرچه استراتژی سرمایه‌گذاری فعال‌تر باشد (مدیر سبد به دنبال آلفای بیشتر باشد)، سرمایه‌گذار باید بهای بیشتری برای مواجهه با این استراتژی بپردازد. برای یک استراتژی منفعل مانند معاملات شاخص یا صندوق‌های قابل معامله در بورس ETF هزینه زیادی برای پذیرش ریسک نمی‌پردازید درحالی‌که برای استراتژی‌های فعال و پیچیده‌تر که سرمایه اولیه بیشتری نیاز دارد با ریسک و هزینه ریسک و مشاوره بالاتری مواجه هستید.

جمع‌بندی

ریسک وابسته به بازده است. هر سرمایه‌گذاری به‌نوعی با ریسک مواجه است. خرید اوراق بدهی دولتی با ریسک بسیار کمتری نسبت به ساخت‌وساز در ترکیه روبه‌رو هستند. ریسک در هر دو حالت مطلق و نسبت نسبی قابل‌اندازه‌گیری است. یک درک صحیح از ریسک در قالب‌های مختلف می‌تواند به سرمایه‌گذاران کمک کند تا بهتر فرصت‌ها، منافع و هزینه‌های مربوط به رویکردهای مختلف سرمایه‌گذاری را درک کنند.

منبع: گروه مشاوران مالی سامان